Header Ad

Nasze tematy

Najczęściej oglądane

JĘZYK POLSKI NA BIAŁORUSI

JĘZYK POLSKI  NA BIAŁORUSITrochę historii
Współczesna Białoruś – to część terytorium byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego wielkości 207 600 km o dość niejednolitym charakterze religijnym, językowym i narodowościowym.

W blisko dziesięciomilionowym państwie mieszkają przedstawiciele prawie 90 narodowości, ale zdecydowaną większość stanowią Białorusini. Polaków  według  powszechnego spisu ludności  z 2009 roku  jest 295000. Natomiast w zachodniej części państwa istnieją całe rejony, w których Polacy stanowią większość – od 50% do 85% mieszkańców.

Sytuacja Polaków jako mniejszości narodowej w państwie białoruskim zawsze była niezmiernie trudna. Po wojnie w ramach repatriacji wyjechała cała inteligencja, prawie cała ludność miejska, bogaci chłopi i ziemiaństwo. Pozostali najbiedniejsi i najmniej wykształceni. Polityka władz sowieckich była ukierunkowana na wychowanie człowieka radzieckiego: człowieka nieświadomego swojej przynależności narodowej, nie znającego tradycji, kultury i historii swego narodu.

Brak polskiej książki, radia, telewizji, a przede wszystkim brak polskiej szkoły doprowadziły do takiego stanu rzeczy, że dziś na Białorusi trzeba uczyć Polaków języka polskiego jako języka obcego.

Dlatego szkolnictwo polskie odradzało się jak przysłowiowy „feniks z popiołów” wbrew poniesionym w okresie radzieckim stratom – i może nie tyle tu chodzi o brak podręczników czy kadry nauczycielskiej, co przede wszystkim o zniszczoną świadomość narodową. Pierwsze próby nauki języka polskiego podjęto w 1988 r. Kolejne lata: 90, 91 i 92, cechuje szybki rozwój szkolnictwa polskiego powiązany z budzącymi się aspiracjami narodowymi, nadzieją na rychłe zmiany społeczno-polityczne, oraz stabilną sytuacją materialną rodziny i wpojonym poczuciem bezpieczeństwa dzięki systemowi osłony socjalnej. Rok szkolny 1991-1992 wnosi nowe jakości do budującego się systemu szkolnictwa polskiego w postaci powstających w Grodnie klas z polskim językiem wykładowym. Szkolnictwo polskie poszerza się na nowe tereny – obwód miński, brzeski, witebski zgodnie z geografią zamieszkiwania terenów przez ludność polską. Lata 1993-1998 cechuje stabilizacja liczby uczniów pobierających naukę języka polskiego w szkołach państwowych. Dalszy wzrost ilości uczących  zawdzięczamy społecznym formom nauki, co było  spowodowane następującymi czynnikami:

– usztywnieniem stanowiska władz wobec szkolnictwa polskiego, a w licznych przypadkach także otwartą agitacją przeciwko językowi polskiemu uprawianą przez niższe szczeble władz oświatowych lub państwowych,

– niezadowalającym stanem zaopatrzenia szkół w podręczniki i pomoce naukowe, niestabilną sytuacją szkół nękanych falami „białorutenizacji” lub „rusyfikacji”, permanentną reformą systemu szkolnego, co powodowało  ciągłe zmiany koncepcji, planów i programów,

– brakiem zaplecza naukowego i metodycznego, brakiem dopływu nowych kadr nauczycielskich, ograniczeniem możliwości działania organizacji polskich,

– brakiem systemu motywacji u nauczycieli, rodziców i uczniów,

– pogarszającym się stanem zdrowia uczniów na skutek awarii czarnobylskiej.

Język polski w rodzinie

Rodzina jest powołana, by spełniać swoje podstawowe zadania, wypełniać podstawowe funkcje: ekonomiczną, prokreacyjną, wychowawczą.

Polska rodzina na Białorusi boryka się z takimi  samymi  problemami ekonomicznymi co i większość rodzin na Białorusi, kształtuje poglądy polityczne, postawy społeczne, moralne, religijne i ma jeszcze jedno zadanie wielkiej wagi i znaczenia – nie zatracić swojej tożsamości narodowej, podtrzymywać polską kulturę, tradycje, język, zapoznać dzieci z historią narodu polskiego. W tej pracy wychowawczej rodzice są zawsze na pierwszym miejscu, ale z różnych powodów dzielą to zadanie z innymi ludźmi, instytucjami, szkołami – a ci ostatni działają w imieniu rodziców, za ich zgodą i na ich życzenie. O tym musi pamiętać każda szkoła polska działająca na obczyźnie.

Wpływ rodziców na kształtowanie świadomości narodowej swoich dzieci jest decydujący. Kilka lat temu przeprowadziłam ankietę wśród 200 uczniów Liceum Społecznego działającego w Grodnie przy Polskiej Macierz Szkolnej. Na pytanie, kto poradził ci, aby uczyć się języka polskiego – 83% naszych uczniów odpowiedziało, że rodzice, 13% do rodziców dołączyło dziadków, 13% krewnych, 10% kolegów i tylko 1 osoba wymieniła sąsiadów; 10% podjęło decyzję samodzielnie.

Z jakim bagażem wiedzy przychodzą do nas dzieci i młodzież?

Znajomość języka polskiego najczęściej zerowa, rozumieją wszyscy, trochę rozmawiają, ale  nie znają zupełnie polskich kompozytorów, muzyków, malarzy, ludzi nauki i działaczy politycznych, to znaczy nie znają polskiej historii i kultury.

Jak świadczy ankietowanie, nasi uczniowie wynoszą z domów rodzinnych znikomy bagaż wiedzy o Polsce, polskich tradycjach  a  szczególnie  o  Polsce  współczesnej.

Godnym ubolewania jest fakt, że język polski  jako środek komunikacji wewnątrzrodzinnej zanika. Według powszechnego spisu ludności z 1999 roku z 294000 Polaków, zamieszkujących obwód  grodzieński,  16406 (czyli niecałe 5,6%)  rozmawiało w domu w języku polskim, a w roku 2009  z  230810 Polaków – tylko 12114 (5,2%).  Jest wyraźna tendencja malejąca, która prawdopodobnie będzie zmniejszała się nadal, ponieważ nie zauważono, żeby rodzina, której wszyscy członkowie umieją rozmawiać po polsku, zaczęła używać języka polskiego w komunikacji wewnątrzrodzinnej.

Przyczyną może być bariera psychologiczna na drodze zmiany języka komunikacji w rodzinie, ale jest to wielki problem, ponieważ niszczy on ogromny wysiłek polskich szkół i organizacji, zajmujących się odrodzeniem oświaty polskiej.

Język polski w kościele

Kolejną ważną instytucją wychowawczą dla Polaków na Kresach był kościół katolicki, który kiedyś był kościołem polskojęzycznym, pojęcie katolik automatycznie oznaczało Polak i  odwrotnie,  język   polski  był językiem modlitwy i katechezy. Dziś rola języka polskiego w kościele katolickim maleje z każdym rokiem, a pojęcie „katolik” już nie znaczy Polak, bowiem ilość katolików i ilość Polaków w poszczególnych diecezjach wygląda  różnie1 (2009 r.):

Diecezja    Ilość katolików    Ilość Polaków

Mińsko-Mohylewska

Pińska

Grodzieńska

Witebska    610490

50115

591000

151000    53483

27136

294090

21003

Ogólnie na Białorusi

dane polonijne    1402605

———–    395712

700000

 

Z badań wynika, że język polski jako język liturgii w kościele preferuje tylko 66% katolików, białoruski – 20%, polski i białoruski – 10%, inny – 4%. Preferowany język katechezy w parafiach: białoruski – 42%, polski – 26%, polski i rosyjski – 20%, polski i białoruski – 14%, czyli maleje potrzeba uczenia się języka polskiego jako  języka modlitwy. 2

Konsekwencją ekspansji języka białoruskiego w kościele katolickim dla młodego pokolenia Polaków-katolików jest zmniejszenie motywacji do nauki języka polskiego, a w przyszłości grozi zaniknięciem jego używania w liturgii i katechezie.

Język polski w placówkach oświatowych

Z powyższych  powodów zwiększa się rola szkół polskich i nauczycieli języka polskiego oraz organizacji polonijnych w wychowaniu dzieci i młodzieży.

Nauczanie języka polskiego w szkołach na Białorusi wygląda w ciągu ostatnich lat następująco:

Rok szkolny    Język polski jako wykładowy    Język polski jako przedmiot    Zajęcia pozalekcyjne    Szkoły społeczne    Razem

2009-2010    546    653    8160    3726    13085

2008-2009    555    649    7164    2204    10572

2007-2008    557    2369    7348    1730    12004

2006-2007    569    3363    7939    1584    13057

2005-2006    589    3393    9550    1756    15306

2004-2005    585    1287    6424    1050    9345

2003-2004    708    3278    10742    2669    17402

2002-2003    935    3583    15937    ——-    20455

 

Jak widać z analizy danych statystycznych, ilość dzieci uczących się języka polskiego w szkołach państwowych maleje, natomiast wzrasta ilość dzieci i młodzieży pobierających naukę  języka  polskiego  w  szkołach  społecznych.

Obecnie obserwujemy pewną stabilizację a nawet wzrost ilości uczniów w polskich szkołach, a za dobry znak uważamy aż trzy pierwsze klasy w Szkole Polskiej w Grodnie.

1. Język polski w przedszkolach

W roku szkolnym 2010-2011 w 27 przedszkolach naukę języka polskiego pobiera 568 dzieci pod kierownictwem 29 nauczycielek.

Język polski w przedszkolach występuje jako:

a)    język wychowania i nauczania dzieci,

b)    w kółkach zainteresowań.

Najbardziej  odczuwalnym problemem nauczania języka polskiego na tym poziomie  jest całkowity brak wsparcia finansowego ze strony państwa białoruskiego oraz dokształcanie nauczycieli przedszkoli, którzy pracują w polskich placówkach lub prowadzą zajęcia z języka polskiego i mają wpływ na przyszłą polszczyznę  i  poprawną wymowę swoich wychowanków. Obecnie bardzo niewielu nauczycieli pracujących w grupach polskich może poszczycić się specjalistycznym wykształceniem zawodowym w języku polskim. Systematycznie organizowane specjalne kursy dla nauczycieli przedszkoli z nauką języka polskiego, pedagogiką zabawy i metodyką nauczania języka polskiego jako obcego mogłyby w pewnym stopniu poprawić tę sytuację.

W przedszkolach w grupach polskich brakuje pomocy metodycznych w języku polskim, gier i zabaw dydaktycznych, historyjek obrazkowych do nauczania języka polskiego, aparatury audiowizualnej, kaset z nagraniami, które w specyficznej „kresowej” sytuacji językowej byłyby bardzo przydatne.

2. Język polski w szkołach

Nauka języka polskiego występuje w następujących formach:

1) szkoły z wykładowym językiem polskim,

2) szkoły dwujęzyczne, w których ilość wykładanych przedmiotów w języku polskim jest uzgadniana,

3) klasy z nauką języka polskiego jako języka  ojczystego  mniejszości  narodowej,    

3) zajęcia pozalekcyjne w szkołach lub zajęcia pozaszkolne organizowane w  centrach dzieci i młodzieży.

Nadal obserwujemy brak nauczycieli z wykształceniem polonistycznym, szczególnie w małych miejscowościach. Niskie płace, złe warunki bytowe na terenach wiejskich wprost odstraszają nie tylko absolwentów uczelni polskich ale i Uniwersytetu Grodzieńskiego od podjęcia tam pracy.

W szkołach z polskim językiem wykładowym brakuje nowoczesnych podręczników (wszystkich przedmiotów) odpowiadających treściowo białoruskim programom nauczania.  Dodatkowo  pogorszyła  sytuację  reforma szkoły białoruskiej, która przywróciła 11-letni cykl nauczania w szkołach, po wprowadzeniu którego straciły aktualność już wydane  podręczniki i to nie tylko  do nauki języka polskiego. Ponadto podręczniki do nauki języka polskiego były wydane w latach 1992-2000, ich stan fizyczny obecnie uniemożliwia wykorzystywanie ich w pracy dydaktycznej.

 Język polski  jako  nośnik  kultury  ojczystej   jest dla nas wartością nadrzędną, ale nauczaniu w języku polskim powinien towarzyszyć wysoki poziom metodyczno-dydaktyczny zajęć. Szkoły polskie nadal wykorzystują podręczniki do nauki przedmiotów przyrodniczo-matematycznych w wersjach rosyjskojęzycznych co stwarza dodatkowe trudności dla dzieci. Ogólnie znana jest niechęć władz białoruskich do rozszerzania szkolnictwa polskiego na nowe tereny i szkoły.  Dostrzegalna jest presja władz na poszczególne grupy rodziców powstających klas polskich. Luka w prawie białoruskim, w którym nie określono minimalnej liczby uczniów w klasach z językiem wykładowym mniejszości, co automatycznie powodowałoby ich finansowanie, pozwala władzom arbitralnie rozwiązywać powstające nieliczne klasy. Widoczne jest dążenie władz do przekształcania szkół polskich w tak zwane szkoły polsko-białoruskie, których polskość polegałaby na nauczaniu w języku polskim tylko cyklu przedmiotów ojczystych.

I jeszcze o jednej formie nauczania

Większość organizacji polskich na Białorusi założyła szkoły sobotnio-niedzielne lub licea społeczne, które umożliwiają młodzieży podjęcie nauki przedmiotów ojczystych. Ta forma nauki języka polskiego, literatury, historii, geografii i kultury nabiera dynamizmu i wspaniale owocuje zdobywaniem przez młodzież tytułów laureatów Olimpiad Języka Polskiego i Literatury, konkursów historycznych, recytatorskich, i krasomówczych. Wzrost szkolnictwa polskiego zawdzięczamy tej  właśnie formie nauczania. W szkołach społecznych ZS PMS w roku szkolnym pobiera naukę 1800 osób. Niedużym nakładem finansowym przy 4-letnim cyklu nauczania osiąga się dobry poziom wiedzy, nie mówiąc już o swobodzie zaszczepiania w takich szkołach patriotyzmu i opanowaniu ducha polskiego. Główny problem takich szkół stanowią lokale.  Szkoły społeczne to nie tylko sale lekcyjne, ale również biblioteka, pomoce metodyczne, aparatura audiowizualna, kadra nauczycielska – czyli odpowiednie zabezpieczenie metodyczno-dydaktyczne.

3. Język polski na uniwersytetach

Na Uniwersytecie Grodzieńskim od 1989 roku istnieje Katedra Polonistyki, która przygotowuje nauczycieli języka polskiego i białoruskiego lub języka polskiego i rosyjskiego. Nauka języka polskiego jest również prowadzona na wyższych uczelniach w Mińsku, Witebsku, Brześciu, Mohylewie. Z powodu braku funduszy Katedra ma ogromne trudności z wyjazdami studentów na praktyki  językowe  do  Polski,  co  godzi  w poziom przygotowania przyszłych nauczycieli. Jeżeli w latach 1989-1995 co roku na polonistykę było przyjmowanych 50 studentów, to w ostatnich latach ich liczba zmalała do 12 osób. Ogółem na 10 wyższych uczelniach Białorusi języka polskiego uczy się około 700 osób.

***

Chciałabym   podkreślić,  że rozwój szkolnictwa polskiego na Białorusi  jest uzależniony od zapotrzebowania społecznego na nauczanie języka  polskiego i w zaistniałej sytuacji niewątpliwie wzrasta rola Polskiej  Macierzy Szkolnej jako organizacji  oświatowej, której głównym zadaniem  jest krzewienie polskości i wychowanie młodego pokolenia na prawdziwych  Polaków.  Ogrom pracy, który wykonujemy i udział w naszej działalności  dzieci i młodzieży pozwala nam mieć nadzieję,   że  Polacy  na   Białorusi   nie  ulegną  asymilacji, a  nadal będą pielęgnować swój  język ojczysty i kulturę, przezwyciężając wszelkie trudności na tej  drodze i kierując się słowami Jana Pawła  II: „Proszę was pozostańcie  wierni temu dziedzictwu. Uczyńcie go przedmiotem szlachetnej dumy.  Przechowujcie to dziedzictwo! Pomnóżcie to dziedzictwo!  Przekażcie  je   następnym  pokoleniom”.

1 www.catolic.by

2 Dzwonkowski R., Gorbaniuk O., Gorbaniuk J., (2004) Postawy katolików obrządku łacińskiego na Białorusi wobec języka polskiego. Lublin. Towarzystwo Naukowe KUL.

 
FNRPDZG
ORPEG
Wspólnota Polska
ODNSWP
Pomoc Polakom na Wschodzie
Senat RP