PMS

Historia

Dowiedź się więcej o PMS
slider_about_pms_02_fasad

Polska Macierz Szkolna

...szerzenie oświaty polskojęzycznej na terenie Białorusi w duchu narodowym, chrześcijańskim i obywatelskim...

Polska Macierz Szkolna tradycje działalności oświatowej wywodzi od 1905 roku. Przechodząc różne koleje w rozwoju swej działalności, dopiero w warunkach niepodległej Polski rozwinęła pełnię form pracy oświatowej, obejmując swym zasięgiem trzecią część obszaru kraju.

Główny cel działalności Towarzystwa sformułowano w statucie jako krzewienie i popieranie oświaty w duchu chrześcijańskim i narodowym, poprzez zakładanie i utrzymywanie ochronek, szkół ludowych, kursów dla dorosłych analfabetów, szkół ochronek i seminariów nauczycielskich, czytelni ludowych i bibliotek, szkół średnich i wyższych wszelkich typów. Zakładano także domy ludowe i zabawy towarzyskiej, urządzano odczyty i wykłady. PMS wydawała także i upowszechniała polskie podręczniki i czasopisma naukowe, pedagogiczne i ludowe. W miarę możliwości udzielano kształcącej się młodzieży stypendiów, zapomóg i wszelkiej pomocy naukowej.

Polską Macierz Szkolną po likwidacji przez władze rosyjskie reaktywowano w kwietniu 1916 roku i w tym samym miesiącu (28 kwietnia) powołano Radę Nadzorczą i Zarząd Główny, który w 1919 roku ukonstytuował się ponownie.

Najmniejszą jednostką organizacyjną PMS były koła, których zasady tworzenia zostały określone w statucie z 1917 roku. PMS posiadała trzy typy szkół, do których zaliczano koła oświatowe, opiekuńcze i oświatowo-opiekuńcze. Do podstawowych zadań kół należało prowadzenie bibliotek, akcji odczytowych, kursów dla analfabetów dorosłych bądź tworzenie szkół czy zakładanie burs, w zależności od miejscowych potrzeb oświatowych.

Wśród innych oddziałów PMS w dwudziestoleciu międzywojennym ożywiona praca toczyła się w Grodzieńskim Oddziale Polskiej Macierzy Szkolnej założonym 24 grudnia 1918 roku. Prezesem oddziału niezmiennie aż do rozwiązania w 1939 roku był ks. Kanonik Antoni Kuryłłowicz.

Grodzieńskie Koło Polskiej Macierzy Szkolnej skutecznie realizowało zadania wytyczone przez Zarząd Główny PMS. Pod opieką PMS w Grodnie pracowała Szkoła Rzemiosł, Gimnazjum Męskie im. A. Mickiewicza, Gimnazjum Męskie im. Henryka Sienkiewicza, Szkoła Handlowa, Żeńska Szkoła Zawodowa, Powszechna Szkoła nr 3.

W dwudziestoleciu międzywojennym PMS w Grodnie zorganizowała szkoły powszechne w 19 miejscowościach. Oprócz tej działalności organizowała również wykłady dla nauczycieli, prelekcje, występy wybitnych artystów. Grodzieńska PMS patronowała różnym inicjatywom społecznym, w tym budowie domu-pomnika poświęconego Elizie Orzeszkowej. W 1938 roku władze Polski wysoko oceniły działalność Polskiej Macierzy Szkolnej. Grono działaczy PMS za działalność oświatową zostało odznaczone Złotymi Krzyżami Zasługi oraz Krzyżami Orderu Odrodzenia Polski. Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski został odznaczony ks. Kanonik Antoni Kuryłłowicz. Rozwój organizacji został przerwany wybuchem II wojny światowej, podczas której wielu działaczy i wychowanków szkół PMS straciło życie, a majątek PMS został rozgrabiony.

Po zakończeniu wojny Kresy Wschodnie weszły w skład ZSRR. Ostatnia polska szkoła została przymusowo zamknięta w 1949 roku. Sytuacja była gorsza niż za czasów zaboru rosyjskiego, poniekąd społeczność polska była pozbawiona warstw inteligenckich najpierw poprzez deportacje, a później poprzez repatriacje w czasach radzieckich, a wcześniej poprzez celowe wyniszczenie elit polskich przez agresora niemieckiego. Nie istniało szkolnictwo polskie, nie funkcjonowały instytucje kultury i media polskie. Władze próbowały maksymalnie przeszkadzać w pielęgnowaniu tradycji polskich.

Azylem dla Polaków stał się w tamtych czasach kościół katolicki. Więzi, które powstały jeszcze wcześniej za czasów zaboru rosyjskiego między kościołem katolickim a ludnością polską na Kresach, okazały się nadal żywe, a modlitewnik stał się polskim elementarzem dla trzech pokoleń Polaków.

Czasy pierestrojki wykazały, że polska mniejszość narodowa nie zatraciła do końca poczucia świadomości odpowiedzialności za własny los. Gdy okazało się, że proces odwilży jest trwały oddolnie zaczęły powstawać polskie organizacje kulturalno-oświatowe, najpierw w Lidzie, potem w Baranowiczach, Grodnie, Brześciu i Mińsku, które dały początek Związkowi Polaków na Białorusi, zarejestrowanemu przez władze po długich staraniach dopiero w roku 1991.

Odrodzenie szkolnictwa polskiego zaczęło się od wprowadzenia języka polskiego na zdecydowane żądanie rodziców w roku szkolnym 1987/88 do pierwszych szkół państwowych w Łosośnie i Soniczach w obwodzie grodzieńskim. Zapoczątkowany ruch był oddolny i silny.

W 1992 roku powstały pierwsze dwie klasy z polskim językiem wykładowym: w Szkole Średniej nr 3 i Szkole Średniej nr 22 w Grodnie, a w następnym roku dodatkowo powstały klasy polskie w Szkołach nr 17 i 25 w Grodnie, w Wołkowysku w Szkole nr 2, w Mińsku w Szkole nr 1, w Brześciu w Szkole nr 9, Nowogródku, Sopoćkiniach, Lidzie, Bolciszkach i Paszkiewiczach rejonu woronowskiego. Władze przystały na zaproszenie nauczycieli klas początkowych z Polski. W tych latach dał się zauważyć szybki rozwój innych form nauczania języka polskiego.

Polska mniejszość narodowa zagospodarowała wszystkie możliwe formy nauczania języka polskiego. 20 kwietna 1994 roku zostało podpisane w Mińsku międzyresortowe porozumienie o współpracy w dziedzinie oświaty na lata 1994-1995. Na podstawie tego porozumienia została powołana Wspólna Komisja Konsultacyjna do spraw Szkolnictwa Polskiej Mniejszości w Republice Białoruś i Szkolnictwa Białoruskiej Mniejszości w Rzeczypospolitej Polskiej.

ZPB dla rozwiązywania wynikających z szybkiego rozwoju szkolnictwa polskiego problemów powołał Dział Oświaty. Celem uaktywnienia pracy oświatowej 28 marca 1992 roku podczas Ogólnorepublikańskiej Konferencji Kół i Oddziałów ZPB powołane zostało Towarzystwo Przyjaciół Polskiej Szkoły. Głównym zadaniem tej organizacji była popularyzacja idei zakładania polskich szkół na terenie Białorusi i konkretnej pomocy środowisku polskiemu w realizacji tego zagwarantowanego ustawodawstwem prawa. Wśród najaktywniejszych działaczy Towarzystwa byli: Stanisław Sienkiewicz, Teresa Kryszyń, Barbara Fustoczenko, Michał Dobrynin, Antoni Pacenko, Tadeusz Tarasewicz, Anna Sadowska, Józef Dziurbiejko, Zofia Boradyn.

Wielką pomocą służyli również rodzice klas polskich. Praca Towarzystwa nosiła cechy pracy u podstaw i w wybitny sposób przyczyniła się do powstania a potem budowy dwóch pierwszych szkół polskich – w Grodnie i Wołkowysku. Trzyletnie pozytywne doświadczenie pracy Towarzystwa dały początek dyskusji nad dalszymi losami tej organizacji.

Działacze tzw. „nurtu oświatowego” w ZPB zdawali sobie sprawę z ewentualnych zagrożeń, które mogły stać się udziałem ZPB. Ochrona odradzającej się oświaty pod płaszczem organizacji apolitycznej, mającej duże doświadczenie pracy stawała się koniecznością. W środowisku oświatowym zastanawiano się nad możliwością założenia organizacji na wzór Macierzy Szkolnej. Projekt statutu został przedstawiony w Zarządzie Głównym ZPB, w którym zakładano współdziałanie PMS z ZPB.

Na zjeździe sprawozdawczym ZPB padła propozycja utworzenia samodzielnej organizacji oświatowej i w głosowaniu przytłaczającą większością głosów zdecydowano o transformacji Towarzystwa Przyjaciół Polskiej Szkoły w Stowarzyszenie „Polska Macierz Szkolna”. W dalszym toku zjazdu, który przekształcił się w konferencję założycielską Polskiej Macierzy Szkolnej, uchwalono Statut i wybrano władze. Prezesem nowej organizacji został wybrany Stanisław Sienkiewicz.

27 grudnia 1995 roku nowa polska organizacja na Białorusi została zarejestrowana jako Polskie Regionalne Stowarzyszenie „Oświata” z prawem działania w obwodzie grodzieńskim, mińskim, witebskim i w mieście Mińsku. Nie było to stowarzyszenie republikańskie, ponieważ konferencja nie spełniała wymogów ustawodawstwa w zakresie przedstawicielstwa delegatów - co najmniej z czterech obwodów i miasta Mińska. Mimo tego Rada Polskiej Macierzy zajęła się od samego początku opracowaniem programu działania wychodząc z założenia, że praca Stowarzyszenia nie powinna dublować pracy działu oświaty ZPB, który nadal próbował prowadzić pracę oświatową.

Równocześnie podjęto starania o pozyskanie nowych członków z terenu wszystkich sześciu obwodów Białorusi i miasta Mińska celem założenia ogólnokrajowej organizacji. 29 czerwca 1996 roku odbył się „właściwy” Zjazd Założycielski Polskiej Macierzy Szkolnej w Grodnie. Tym razem obecni byli przedstawiciele ze wszystkich obwodów Białorusi, co umożliwiło rejestracje krajowego Stowarzyszenia „Polska Macierz Szkolna” w Ministerstwie Sprawiedliwości Republiki Białoruś. Wybrano Radę Programową i Zarząd Główny. Prezesem został ponownie Stanisław Sienkiewicz. 26 sierpnia 1996 roku zostało wydane świadectwo rejestracyjne Stowarzyszenia „Polska Macierz Szkolna”. Polskie Regionalne Stowarzyszenie „Oświata” weszło w skład Stowarzyszenia „Polska Macierz Szkolna” zachowując na razie samodzielną rejestrację.

Statut Polskiej Macierzy Szkolnej był wzorowany na statucie Towarzystwa Polska Macierz Szkolna z 1933 roku. Sukcesem także było to, że założycielom udało się zarejestrować organizację pod polską nazwą. Dało to również możliwość zatwierdzenia dwu emblematów: dużego i małego, oraz sztandaru z polskimi napisami.

W 1997 roku Polska Macierz Szkolna wraz z polskimi organizacjami społecznymi powołała do życia Kongres Polaków na Białorusi. Dało to możliwość podjęcia szeroko rozumianej współpracy między organizacjami oraz koordynowania wspólnych przedsięwzięć.

W roku 1998 na Zjeździe Nadzwyczajnym do Statutu ZS PMS zostały wprowadzone dodatkowe zapisy umożliwiające prowadzenie pracy charytatywnej oraz leczenia i rehabilitacji dzieci za granicami kraju. W tymże roku Polska Macierz Szkolna uroczyście obchodziła 80-lecie założenia Koła PMS w Grodnie. W kościele pobernardyńskim została wmurowana i poświęcona tablica-popiersie ks. Kanonika Antoniego Kuryłłowicza, prezesa grodzieńskiego koła PMS w latach 1918 -1939.

W roku 1999 w związku ze zmianami w ustawodawstwie stowarzyszenie poddane zostało ponownej weryfikacji przez Komisję przy Kancelarii Prezydenta Republiki Białoruś. Zgodnie z zaleceniami komisji Polska Macierz Szkolna przyjęła nazwę Zjednoczenie Społeczne „Macierz Szkolna” pisane cyrylicą. W tymże roku uległo samolikwidacji Polskie Stowarzyszenie Regionalne „Oświata”. Klub Polskich Kobiet i Klub Sportowy „Sokół” weszły w skład ZS PMS.

Na początku 2006 roku prace Zjednoczenia Społecznego „Polska Macierz Szkolna” oraz dokumentacje badała komisja Ministerstwa Sprawiedliwości. Zaleceniem tej Komisji było dopasowanie nazwy zjednoczenia do wymogów Ustawy o językach w Republice Białoruś. Chodziło o polskojęzyczną wersję nazwy stowarzyszenia.

Kolejnym Dekretem Prezydenta wszystkie organizacje społeczne musiały dopasować statuty do nowych zapisów w Ustawie o partiach politycznych i zjednoczeniach społecznych. Na mocy ustawodawstwa tymi problemami zajęła się Rada Programowa ZS PMS poszerzona o Zarząd Główny i Komisję Rewizyjną. To gremium było prawomocne do wprowadzenia takich zmian, które dopasowywałyby zapisy statutu do nowych wymogów. Nowa redakcja Statutu ZS PMS została zarejestrowana decyzją Ministerstwa Sprawiedliwości Republiki Białoruś z dnia 12.09.2006 roku. Zjednoczenie zostało zarejestrowane pod nazwą Zjednoczenie Społeczne „Polska Macierz Szkolna” w całości zapisane cyrylicą.

Polska Macierz Szkolna stale prowadziła pracena rzecz pozyskania nowych członków oraz zakładania oddziałów w rejonach i miastach Białorusi zgodnie ze Statutem i ustawodawstwem RB. W maju 1995 roku zostało założone Liceum Społeczne, a w 1996 roku ukazał się numer zerowy biuletynu o nazwie „My i Szkoła”, który w listopadzie 1997 roku przekształcił się w czasopismo metodyczne „Słowo Ojczyste”. Oprócz oddziałów zakładanych według podziału administracyjnego w składzie ZS PMS powstały kluby i stowarzyszenia utworzone na podstawie zainteresowań:

- Uniwersytet Trzeciego Wieku został założony jako struktura PMS w grudniu 1997 roku (prezes-rektor Barbara Fustoczenko),

- Klub Kobiet Polskich zawiązał się we wrześniu 1994 roku (prezes – Halina Rudnicka),

- Polski Klub Sportowy „Sokół” założony w czerwcu 1997 roku (prezes Mieczysław Jaśkiewicz).

Polska Macierz Szkolna stanęła przed ogromem zadań jakie były zawsze udziałem każdej organizacji społecznej. Należało zadbać przede wszystkim o potrzeby oświaty polskojęzycznej. Działalność ZS PMS była możliwa dzięki wsparciu finansowemu i rzeczowemu Senatu RP, Ministerstwa Edukacji Narodowej RP oraz organizacji pozarządowych z Polski i Zachodu. Ścisłe więzi łączyły ZS PMS ze Stowarzyszeniem „Wspólnota Polska” i jego oddziałami w Białymstoku, Warszawie, Łodzi i Częstochowie.

Materiał opracowany na podstawie pracy magisterskiej Janiny Sienkiewicz, „Polska Macierz Szkolna na Białorusi” (Białystok, 2007).

Liceum rozklad zajec

Harmonogram spotkań

Wiadomości PMS

Przygotowane w Centrum Informacyjno-wydawniczym przy ZS „Polska Macierz Szkolna"