PMS

OŚWIATA POLSKA NA BIAŁORUSI: STAN POSIADANIA, PROBLEMY, PERSPEKTYWY

W dniach 14-15 października w Grodnie odbyło się VI Forum Oświatowe, podczas którego omówiono sytuację, problemy i perspektywy oświaty polskiej na Białorusi.

Poniżej umieszczamy główne tezy referatu wygłoszonego na Forum przez wiceprezes ZS „Polska Macież Szkolna” p. Teresę Kryszyń.

Teresa-Kryszyń

 

OŚWIATA POLSKA NA BIAŁORUSI: STAN POSIADANIA, PROBLEMY, PERSPEKTYWY

Współczesna Białoruś to prawie dziesięciomilionowe państwo, w którym mieszkają przedstawiciele nieomal 90 narodowości. Zdecydowaną większość stanowią Białorusini. Około295 tys. deklarują się jako Polacy. Są oni drugą po Rosjanach mniejszością narodową pod względem liczebności, aczkolwiek istnieją całe rejony, w których Polacy stanowią większość – od 50% do 85%. Według statystyk nieoficjalnych na Białorusi mieszka od 500 tys. do 1200 tys. osób polskiego pochodzenia. Zauważalna jest różnica pomiędzy polskimi skupiskami na zachodzie i wschodzie kraju, wynikająca z uwarunkowań historycznych, socjologicznych oraz przynależności tych ziem do państwa polskiego w okresie międzywojennym. Dane powszechnych spisów ludności Białorusi świadczą, że coraz bardziej postępuje proces asymilacji: 1989 r. – 418000 Polaków, 1999 r. – 396000, 2009 r. – 295000. Przygnębiającym jest również fakt, że tempo asymilacji wzrasta.

Obecnie politykę oświatową na Białorusi wobec mniejszości narodowych regulują następujące akty i ustawy: Konstytucja Republiki Białorusi, art. 50, ustawa ”O mniejszościach narodowych w Republice Białoruś”, ustawa” O prawach dziecka”, ustawa” O językach w Republice Białoruś”, Kodeks o Edukacji w Republice Białoruś, pisma metodyczno–instruktażowe MEN RB o organizacji nauczania języka mniejszości narodowej dzieci w każdym roku szkolnym, plany organizacyjne szkół z nauką języka ojczystego i szkół z nauką w języku ojczystym. W pewien sposób praw Polaków strzegą umowy dwustronne, zawarte między Republiką Białoruś i Rzeczpospolita Polską.

Powyższe akty prawne gwarantują przedstawicielom mniejszości narodowych prawo do posługiwania się i nauki języka ojczystego, prawo do zakładania szkół z nauką w języku ojczystym, klas z nauką języka ojczystego, powołanie w przedszkolach grup z nauczaniem i wychowaniem w języku ojczystym. Dzięki temu powstały na Białorusi dwie szkoły z polskim językiem nauczania, były grupy i kółka w przedszkolach. Natomiast w ostatnich latach stosunek administracji państwowej oraz organów oświaty do nauczania języka polskiego można określić jako nieprzychylny i w ostatecznym rozrachunku dążący do całkowitej eliminacji języka polskiego ze szkół państwowych. Przodują w tym dążeniu władze obwodu grodzieńskiego.

Z przykrością należy stwierdzić, że przyjęcie nowych ustaw lub zmian do nich uszczupla prawa i możliwości do pobierania nauki języka polskiego w państwowych placówkach oświatowych, powoduje zmniejszenie ilości godzin na naukę języka polskiego oraz idące w ślad za tym zmniejszenie ilości dzieci, uczących się języka ojczystego. Planowane zmiany do Kodeksu o Edukacji w Republice Białoruś zmierzają do tego, by uczniowie szkół polskich zdawali egzaminy maturalne w języku państwowym (rosyjskim) a nie jak dotąd w języku polskim oraz spowodują poszerzenie listy przedmiotów, wykładanych w języku rosyjskim.

Administracja szkół, ulegając presji władz oświatowych, nie pozwala na organizację zajęć z języka polskiego dla dzieci, uczących się w klasach 1–2 szkół podstawowych, nagminnie ogranicza możliwości uczestniczenia dzieci w obchodach wydarzeń historyczno-patriotycznych i kulturalnych, organizowanych przez społeczność polską oraz zabrania uczniom wyjazdów do Polski, tym samym pozbawiając dzieci i młodzież możliwości poznania ojczyzny swoich przodków.

Nawet administracja szkół polskich ma kłopoty związane z organizacją obchodów polskich świąt narodowych w swoich placówkach, ma zakaz zamieszczenia w klasach polskich symboli narodowych, po 20 latach istnienia nadal boryka się z problemem braku podręczników w języku polskim, odpowiadającym białoruskim programom nauczania, ograniczaniem naboru dzieci do klas pierwszych. Praca w polskiej szkole pozostaje wezwaniem dla pedagogów, a samo istnienie szkoły jest kłopotem dla polityków.

Dyrektorzy szkół państwowych, w których naukę języka polskiego pobiera znacząca ilość dzieci, są zmuszeni do tłumaczenia się w kuratoriach, dlaczego wydzielili godziny na naukę języka polskiego. Dodatkowo muszą pisać wyjaśnienia, dlaczego maturzyści z ich szkół dostali się na studia do Polski.

Przyjęcie w 2012 roku nowej podstawy programowej dla przedszkoli zlikwidowało możliwość nauczania języka polskiego w kółkach dzieci w wieku przedszkolnym.

Nieżyczliwa sytuacja w systemie państwowym powoduje organizację nauczania języka polskiego w systemie pozaszkolnym – czyli tworzenie szkół społecznych, działających przy polskich organizacjach i parafiach.

Zobrazować negatywną dynamikę z nauczaniem języka polskiego w ostatnich latach pomoże następująca tabela:

 

 

 

 

Rok szkolny

Ilość uczniów Szkoły społeczne Razem

dzieci, uczących się języka polskiego

Ilość szkół Ilość nauczycieli
Język polski jako wykładowy Język polski jako przedmiot Zajęcia pozalekcyjne
Ilość

szkół

Ilość dzieci Ilość naucz.
2005-2006 589 3393 9950   1756   15306 285 349
2006-2007 569 3363 7939   1584   13057 251 304
2007-2008 557 2369 7348   1730   12004 247 305
2008-2009 555 649 7164   2204   10572 225 268
2009-2010 546 653 6876   3726   11801 226 281
2010-2011 565 555 6674   4226   12020 218 282
2011-2012 601 536 6438   4636   12211 209 249
2012-2013 669 628 6708   4948   12933 211 259
2013-2014 746 502 6500   5776   13514 196 265
2014-2015 814 436 6499   5445   13194 195 267
2015-2016 835 416 5384   5354   11989 193 272
2016-2017 867 433 5117 47 4807 107 11228 202 274
2017-2018 895 421 5447 60 6017 137 12815 212 301

 

2017/2018 rok szkolny

obwód Ilość uczniów Szkoły społeczne Razem

dzieci, uczących się języka polskiego

Ilość szkół Ilość nauczycieli
Język polski jako wykładowy Język polski jako przedmiot Zajęcia pozalekcyjne
Ilość

szkół

Ilość dzieci Ilość naucz.
brzeski 57   453 11 1932 43 2442 27 62
grodzieński 838 182 2694 29 3340 69 7054 106 158
miński   49 1831 8 309 15 2189 53 55
witebski     450 9 256 5 706 21 18
homelski     24 1 25 1 49 2 2
mohylewski   190 30 2 155 4 375 3 6
Razem 895 421 5447 60 6017 137 12815 212 301
% 7% 3,28% 42,5 %   47 %   100%    
                 

Poniższa tabela przedstawia, jak wygląda nauczanie języka polskiego w wybranych szkołach obwodu grodzieńskiego i świadczy o dążeniu władz do usunięcia nauczania języka polskiego z państwowych placówek oświatowych.

 

Rok szkony 2011-2012 2012-2013 2013-2014 2014-2015 2015-2016 2016-2017 2017-2018

 

 

Grodno,

 szkoła nr23

97 107 147 153 126 146 62
Grodno,

 szkoła nr 28

218 212 190 285 73 43 30
Grodno,

 szkola nr 27

100 20 40 52 37 40 15
Grodno

Gimn. Nr 1

226 240 275 279 208 136 148
Grodno, szkoła nr20 136 119 120 110 36 15 15
Grodno,

 szkoła nr 35

126 111 120 192 147 125 84
Grodno,

Szkoła nr 33

90 136 156 131 128 0 0
Grodno,

szkoła nr 37

220 234 167 222 120 78 78
Lida,

 szkoła nr 4

20 25 25 25 18 18 6
Lida,

Szkoła nr 10

33 23 50 58 40 30 18
Sopockinie 180 170 127 158 108 95 92

( 45 ofic)

Porzecze 89 90 83 80 85 43 51

Jak wynika z analizy danych statycznych, pocieszającym jest jedynie fakt wzrostu ilości uczniów w szkołach z polskim językiem wykładowym oraz szkołach społecznych. Jednak szkoły społeczne potrzebują dodatkowych funduszy na wynajęcie i wyposażenie pomieszczeń lekcyjnych, opłatę czynszu i chociażby skromne wynagrodzenie dla nauczyciela. Cały koszt utrzymania takiej szkoły ponoszą rodzice oraz organizacje polskie.

Nie ulega wątpliwości, że polskie szkolnictwo powinno przede wszystkim istnieć w ramach systemu oświatowego Białorusi, respektując tym samym prawo i wzorując się na międzynarodowych standardach oświatowych, dotyczących szkolnictwa mniejszości narodowych. W tym świetle dane dotyczące nauczania języka polskiego jako przedmiotu lub w ramach zajęć pozalekcyjnych są zatrważające i stanowią pod znakiem zapytania respektowanie praw mniejszości, gwarantowanych artykułem 50 Konstytucji RB oraz licznymi ustawami.

Obecność języka polskiego w oficjalnym systemie edukacyjnym pozytywnie wpływa na jakość nauczania i podniesienie jego poziomu, zmusza władze oświatowe do opracowania i przygotowania odpowiednich programów, podręczników i nauczycieli. Służy to wzrostu prestiżu Polaków na Białorusi.

Niestety na dzień dzisiejszy władze oświatowe Białorusi, przede wszystkim obwodu grodzieńskiego, czynią wszystko, co mogą, by usunąć nauczanie języka polskiego ze szkół państwowych, a tym samym zdjąć z siebie wszelkie obowiązki wobec polskiej mniejszości w swoim regionie, która w obwodzie grodzieńskim liczy prawie 300 000 osób, i sprowadzić naukę do szkół społecznych i komercyjnych.

Teresa Kryszyń

17 października 2017
Przygotowane w Centrum Informacyjno-wydawniczym przy ZS „Polska Macierz Szkolna"